Beispiele zur Paläographie

 

Capitalis, Uncialis und karolingische Minuskel
karolingische Buchseite Eine Bibel aus der Mitte des 9. Jahrhunderts; die erste Seite des 2. Buchs Moses (= Exodus).

Der Text beginnt in Zeile 1-2 in Capitalis, geht neben der Initiale H in Zeile 3-15 zur Uncialis über und verwendet für den fortlaufenden Text dann karolingische Minuskel.

INCIPIT LIBER | EXODVS
HAEC SUNT | NOMINA | FILIORU(M) | ISRAHEL
QUI INGRES|SI SUNT IN | AEGYPTU(M) | CUM IACOB
SINGULI | CUM DOMI|BUS SUIS | INTROIE|RUNT |
Ruben symeon leui iuda issachar zabulon |
et beniamin. dan et nephtalim. gad et aser |
Erant igitur omnes animae eorum quae egres- |
sae sunt de femore iacob. septuaginta quinque |
Ioseph autem. in aegypto erat Quo mortuo et |
uniuersis fratrib(us) eius omniq(ue) cognatione sua |
filii isr(ae)l creuerunt. et quasi germainantes multi- |
plicati sunt ac roborati nimis impleuer(unt) terra(m)

karolingische Minuskel
karolingische Minuskel Ein Ausschnitt aus der vorigen Abbildung, nur karolingische Minuskel. Als Versalien (Großbuchstaben) am Satzanfang dienen Uncialis-Buchstaben.

Man beachte

  • das a mit schräggestelltem Schaft,
  • das lange s (wie f ohne Querstrich) auch am Wortende,
  • das t mit unten gerundetem Schaft, aber ohne Oberlänge und
  • das aufwendige g.

Wenige Abkürzungen: -bus, -que und -runt im Auslaut (Suspensionen), Kontraktion bei Israel, Nasalstrich bei terram.

Ruben symeon leui iuda issachar zabulon |
et beniamin. dan et nephtalim. gad et aser |
Erant igitur omnes animae eorum quae egres- |
sae sunt de femore iacob. septuaginta quinque |
Ioseph autem. in aegypto erat Quo mortuo et |
uniuersis fratrib(us) eius omniq(ue) cognatione sua |
filii isr(ae)l creuerunt. et quasi germainantes multi- |
plicati sunt ac roborati nimis impleuer(unt) terra(m)

Textura (gedruckt)
Textura (gedruckt) Textura (= formalisierte gotische Minuskel), hier aus einem Frühdruck (Inkunabel) von 1457.

Zahlreiche Abkürzungen:

  • Nasalstrich (plantatum, fructum, suum, folium, non usw.)
  • offenes a (tamquam)
  • Suspensionen (-rum, -que)
  • Kontraktionen (quod,tempore, quoniam, peccatorum)
  • besondere Zeichen (que, pro)
  • tironische Noten (et) und darus abgeleitete Zeichen (-ur, -us)

Bodenverbindungen (decursus, defluet, peribit)

nocte. Et erit tanq(uam) lignu(m) q(uo)d pla(n)tatu(m) iste |
secus decursus aq(ua)r(um): q(uo)d fructu(m) suu(m) dabit in |
t(em)p(or)e suo. Et foliu(m) ei(us) no(n) defluet: (et) o(mn)ia q(ue)cu(m)q(ue) |
faciet p(ro)sperabu(n)t(ur). No(n) sic impij no(n) sic  sed |
tanq(uam) puluis que(m) p(ro)icit ventus a facie terre. |
Ideo non resurg<u>(n)t impiij in iudicio: neq(ue) |
p(e)cc(at)ores in co(n)silio iustor(um)  Q(uonia)m nouit d(omi)n(u)s |
via(m) iustor(um): (et) iter impior(um) peribit. Gl(or)ia P

Bastarda
humanistische Minuskel Bastarda des 15. Jahrhunderts, deutscher Text.

Die Bastarda zeigt ihre "gemischte" Herkunft aus der gotischen Minuskel durch

  • die sorgfältige Ausführung der Buchstaben
  • die Bogenverbindungen (z.B. de im zweiten Wort)

und aus der gotischen Kursive durch

  • die Unterlängen bei s und f
  • die Schleifen an den Oberschäften, die hier aber nicht mehr der Beschleunigung des Schreibvorgangs, sondern der Zierde dienen
  • das einstöckige (kursive) a
[I]N dem namen der heiligen vnd vnteiligen driualtikeit, vnd vnser
frawen, der ewigen magt, zu lob vnd eren allem himelischen hêr
Ich han gedacht ich woll mich versûchen, ob ich teutsch mog bringe(n)
das buch das da betracht. Ob ihesus marien sun, des recht hab gehabt
daz er die hell vnd die teufel hab beraubt an dem tag, da got fur alle
menschen die marter geliten hat mit dem bittern(n) tod des crutzs. Vnd
dauon ist gesetzt ein lange, vnd kriegisch recht, Vnd das han ich mir
darvmb fur gesetzt In teutsch zubringen. Ob ich villeicht damit ettlichen
menschen, die Ir vernuft vnd verstantnuß lieb haben mocht geuallen

humanistische Minuskel
humanistische Minuskel Aus der ältesten sicher datierten Handschrift in humanistischer Minuskel von 1402/3.

Die Buchstabenformen der karolingischen Minuskel sind genau wieder aufgenommen:

  • langes s, auch am Wortende
  • gerades d
  • rundes u, auch am Wortanfang
  • &-Ligatur statt tironischer Note,

jedoch sind einzelne gotische Gewohnheiten zu erkennen, z.B. philosophie (statt klassisch: philosophiae), michi (statt klassisch mihi). Man beachte auch das a mit gerade stehendem Schaft und das g mit rundem Bauch im Mittelband.

de uerecundia quo pateat, an sit uirtus insti-
tuam. Juuat etenim rem istam siue sit simplex
passio siue uirtutis habitus de quo te dicis
ambigere paulo latius agitare. non quo lic&
famam esse confirmes michi nihil moralis
philosophie tectu(m) esse te doceam aut exi-
gam quod quæ dixero ac uelut certe uerita-
tis oraculum assumantur. sed ne tanti uir-

humanistische Kursive (cancelleresca italica)
karolingische Minuskel Humanistische Kursive (cancelleresca italica) in literarischem Gebrauch; Hand des Antonio Sinibaldi von 1481

Die Schrift ist im Vergleich zur humanistischen Minuskel leicht rechtsgeneigt (= Nachwirkung der gotischen Kursive). Diese Herkunft der Schrift zeigt sich auch in den Unterlängen von s und f.

Anders als in der strengen Minuskel findet man im Auslaut auch rundes s, ferner v. Das u gleicht mehr einer Zackenlinie als einem unten gerundeten Buchstaben.

extruebant. Necnon ex solido Argento atq(ue) Auro
constituebant simulacra. Ad Heliopolim autem ea
est Solis Ciuitas, cum uenisset: Heliopolitani portas
clauserunt. Quod quidem portento necessitatem fecit
experiundarum uirium. Et quod erant perpauci,
intra muros defensores haud magno negotio expugna-
turum ratum. Tormentis primum machinisq(ue) admo
tis: ut vrbem dederunt postulabat. Cum nihilominus
repugnarent fortes: maiores hostis multo conatus

© Th. Frenz 2002